Les 2. Kun je echte vrienden met je huisdier worden?

Les 2. Kun je echte vrienden met je huisdier worden?

Materialen

Lesopbouw

Verkenning (20 min)

  • Waar hadden we het de vorige les ook al weer over? Terugblik op les 1: kunnen dieren denken? Deze week in de Donald Duck: kunnen bomen denken?
  • Waar gaan we het vandaag over hebben? Over de vraag of een echte vriendschap tussen mensen en dieren kan. Wat is een echte vriendschap? Vormen van vriendschap. Wat is voelen? Vormen van voelen. Wanneer ben je sociaal? Vriendschap tussen mens en hond?
  • Voorbeelden van echte vrienden. Bert & Ernie en Bassie & Adriaan.
  • Opdracht A (5 min): wat is een echte vriend volgens jouNeem iemand in gedachten die een echte vriend is voor jou. Maak een tekening van jullie vriendschap. Óf schrijf woorden op die bij je op komen als je denkt aan jullie vriendschap (lachen, voetbal, …). Óf maak een mindmap met tekeningen én woorden zoals hiernaast.

Verdieping (30 min)

Wat zeggen filosofen over vriendschap?

  • Volgens de Griekse filosoof Aristoteles (384-322 v. Chr.) doen vrienden alles voor elkaar. Je zou kunnen zeggen: ‘niet omdat het moet, maar omdat het kan’.  Een beroemde uitspraak van Aristoteles is: ‘vriendschap is één ziel in twee lichamen’. Maar een andere uitspraak van Aristoteles over vriendschap is: ‘vrienden zijn als bomen en bomen buigen niet maar wuiven’.
  • Vraag: wat zou Aristoteles daarmee bedoelen? Vrienden doen dus alles voor elkaar: niet omdat ze dat moeten en ze niet anders zouden kunnen. Maar echt omdat ze graag het beste voor elkaar willen.
  • Vormen van vriendschap. Volgens Aristoteles zijn er drie vormen van vriendschap.
  • Pas als al deze drie kenmerken van toepassing zijn op jouw vriendschap met iemand, dan kun je volgens Aristoteles pas spreken van een echte vriendschap.
    • (1) De vrolijke-vriendschap is als je plezier hebt met elkaar. Bijvoorbeeld: jullie houden allebei ontzettend veel voetbal.
    • (2) De voordelen-vriendschap is als je elkaar helpt (met maakt niet uit wat). Bijvoorbeeld: Joost is goed in lezen, Thomas is goed in rekenen. De een helpt bij lezen, de ander helpt bij rekenen.
    • (3) De voor-áltijd-vriendschap is als je heel veel geeft om elkaar. Dit is de hoogste vorm van vriendschap en vaak duurt zo’n vriendschap een leven lang.
  • Kijkopdracht. Zijn Bert & Ernie volgens Aristoteles nu echte vrienden van elkaar?
    • (1) De vrolijke-vriendschap. Al zijn Bert & Ernie heel verschillend, ze vinden altijd wel een manier waarop ze samen kunnen spelen en met elkaar plezier kunnen beleven.
    • (2) De voordelen-vriendschap. Bert & Ernie ontdekken dat het wel zo handig als je samen het bed opmaakt en elkaar zo helpt.
    • (3) De voor-áltijd-vriendschap.

(a) Eerlijk met elkaar delen. Ernie geeft Bert het kleinste stukje appeltaart, omdat hij nog niet zo goed snapt dat de ander iets meer geven dan jezelf een teken is van vriendschap.


(b) Elkaar bij verdriet troosten.

(c) Elkaar veel vergeven. Bert & Ernie zijn en blijven echte vrienden, ook als is Ernie soms nog zo irritant…

Wat moet je volgens de wetenschap kunnen voelen voor het hebben van een echte vriendschap?

  • Vormen van voelen. Voelen: wat is dat?
    • (1) Veel van wat mensen voelen, voelen ze meteen met hun lichaam (fysiek). Zo voel je pijn als iemand je onderuit haalt met voetbal. En zo voel je plezier als je een hapje van een ijsje neemt op een warme, zonnige zomerdag.
    • (2) Maar mensen voelen op nog veel meer manieren. En dat voelen doen ze vooral met hun geest (mentaal) en niet zo duidelijk met hun lichaam. In je geest ontstaan allerlei gevoelens die we emoties noemen. Sommige gevoelens zijn vrij eenvoudig: de basale emoties. Andere gevoelens zijn behoorlijk ingewikkeld: sociale emoties.
  • Opdracht B: welk gevoel lees je aan welk gezicht af? De meer eenvoudige gevoelens van mensen (basale emoties) zijn vaak goed zichtbaar.
  • Sociale emoties. Maar mensen hebben ook meer ingewikkelde gevoelens. Vaak kunnen we die sociale emoties niet helemaal aan het gezicht aflezen.

Welke dieren zijn sociaal genoeg om net zulke ingewikkelde sociale gevoelens te hebben als mensen?

  • Waarschijnlijk zijn de dieren die in groepen leven de meest sociale diersoorten.
  • Biologen maken een indeling naar dieren die alleen leven en dieren die in groepen leven.
    • (1) Solitaire dieren leven liever alleen.
    • (2) Sociale dieren leven graag samen.
  • Opdracht C: welk dier is solitair en welk dier is sociaal? Solitaire dieren: tijger, kat en neushoorn. Sociale dieren: leeuw, wolf, mier, hond, olifant en chimpansee.
  • Vraag: waarom zijn sommige dieren sociaal? Als je in de natuur wilt overleven, dan kan samenwerken veel voordelen hebben. Zo bouwen mieren een ‘mierenbrug’. Heel veel afzonderlijke mieren gaan aan elkaar hangen, zodat ze samen – als een soort van ketting – een brug vormen. De andere mieren kunnen vervolgens over die kettingbrug heen lopen en zo naar een ander blad komen. Ook voor mensen gold al vanaf de oertijd dat het verstandig was ze was als ze gingen samenwerken. Vergeleken met andere dieren zijn mensen helemaal niet zo sterk of snel. Daarom moesten mensen slim zijn als ze een prooi wilden vangen. En slim zijn, betekende heel handig samenwerken tijdens wat ze wel de renjacht of de uitputtingsjacht noemen. Jagers rennen dan uren lang achter een dier aan totdat het dier zo overhit en oververmoeid raakt dat het dier bijna niet meer kan en de jagers het dier als groep kunnen insluiten.
  • Waarom zijn sommige dieren niet sociaal (en dus solitair)? Delen blijkt soms best wel moeilijk, zo zag je al in het Sesamstraatfilmpje waarbij Ernie niet zo goed snapt waarom hij een Bert een even groot (of liever nog: een ietwat groter stuk) van de taart zou moeten geven.
  • Wetenschappers denken dat sociale dieren grotere hersenen nodig hebben. Om bijvoorbeeld voedsel (of een prooi) eerlijk met elkaar te kunnen delen en om iedereen dan tevreden te stellen, moet je vaak best een beetje nadenken. Daarom zou je verwachten dat sociale dieren – die in groepen samenleven en die de prooi die ze samen hebben gevangen onderling verdelen – slimmer zijn dan solitaire dieren. En slimmer betekent dat sociale dieren waarschijnlijk grotere hersenen hebben dan solitaire dieren. Toch blijkt dit niet helemaal te kloppen. Tot hun verbazing stelden wetenschappers vast tijgers grotere hersenen hebben dan leeuwen. En dat is gek: want je zou verwachten dat een leeuw (een sociaal dier) juist veel grotere hersenen heeft dan een tijger (een solitair dier). Maar de hersenomvang zegt natuurlijk ook niet alles over de slimheid van bepaalde dieren!

Zijn honden volgens jullie sociaal genoeg om met mensen een echte vriendschap te sluiten?

  • 1. Kunnen hond en mens met elkaar plezier hebben?
  • 2. Kunnen hond en mens elkaar helpen?
  • 3. Kunnen hond en mens werkelijk om elkaar geven?

Afronding (10 min)

  • Een echte vriendschap met een teddybeer zoals Mr. Bean denkt te hebben met zijn teddybeer is niet mogelijk. Maar een bepaalde vorm van vriendschap tussen een mens en een hond is waarschijnlijk wel mogelijk.
  • Wetenschappers zeggen dat een hond evenveel emoties heeft als een 2-jarige peuter. Maar een belangrijk verschil tussen honden en mensen is dat mensen zich steeds verder ontwikkelen naarmate ze ouder worden. Zo ontwikkelt een wat oudere peuter ook meer ingewikkelde, sociale gevoelens. Bijvoorbeeld: schuld en schaamte.