4. Wat bedoel je met Filosofie | Kunst | Wetenschap als drie vensters op de wereld?

Drie verschillende ‘vensters’ op de wereld

Tijdens de lessen en de lessenreeksen zullen we allerlei vragen over de wereld verkennen.

We verkennen die vragen telkens vanuit drie verschillende invalshoeken:

Filosofie | Kunst | Wetenschap: drie verschillende invalshoeken of ‘vensters’ van waaruit we de wereld kunnen bekijken. Als je door dit raam kijkt, dan zie je telkens dezelfde boom, maar het gezichtspunt van waaruit je die boom bekijkt, is telkens verschillend.

Hieronder meer over die verschillende invalshoeken of ‘vensters’ van waaruit we de wereld kunnen bekijken.

Filosofie als venster op de wereld

Filosofie vormt het eerste venster van waaruit we de wereld bekijken.

Als je voor jezelf eens hard over een vraag als Kunnen dieren denken? nadenkt, dan bedenk je op die vraag vast wel jouw eigen antwoorden. Daarvoor hoef je echt niet eerst als een wetenschapper iets te onderzoeken. En je hoeft ook niet als een uitvinder eerst iets te ontwerpen (bijvoorbeeld een mensrobot). Alleen al door je verstand te gebruiken door heel diep na te denken en door uit te gaan van wat je nu weet over de wereld, kun je vast wel redenen bedenken waarom dieren wel of niet kunnen denken en waarom we wel of niet een mensrobot kunnen bouwen.

Wat je bovendien al snel zult ontdekken, is dat je het pas met anderen eens kunt worden over jullie antwoorden als duidelijk is dat jullie met bepaalde woorden allemaal hetzelfde bedoelen. Want: wat is ‘denken’ eigenlijk? Wat bedoelen we met ‘echte vrienden’? Wanneer noem je iets een ‘mens’? En wanneer is iets niet meer dan een ‘machine’? Over de betekenis van dit soort begrippen zul je het eerst maar eens met elkaar eens moeten worden.

En we zullen het in mijn lessen hebben over vragen die zo ingewikkeld zijn (Is het heelal oneindig?, Waarom is er iets en niet niets?) dat voorlopig alleen filosofen hun tanden in zulke ‘taaie’ problemen durven zetten. Vragen die misschien wel onbeantwoordbaar zijn, maar daarom niet minder boeiend:-)

Kunst als venster op de wereld

Kunst vormt het tweede venster van waaruit we de wereld bekijken.

De vraag Willen we de mens eindeloos blijven verbeteren? is waarschijnlijk even oud als de mensheid zelf. Mensen hebben immers een verstand dat ze kunnen gebruiken om telkens weer nieuwe dingen te verzinnen waarmee ze zichzelf en de wereld voortdurend blijven veranderen. In de loop van de geschiedenis ontwikkelden mensen steeds meer manieren om zichzelf in allerlei opzichten te verbeteren…. Zodat ze steeds slimmer of mooier worden, of steeds gezonder worden en langer blijven leven, of steeds indrukwekkendere prestaties leveren in de sport (‘sneller, sterker, hoger’).

Maar wat zijn de gevolgen als mensen zichzelf en de wereld eindeloos blijven verbeteren? Zijn we dan uiteindelijk geen mensen meer, maar veeleer mensrobots of robotmensen? Is het goed dat mensen zich eindeloos blijven verbeteren? Of is dat fout en gaat dat nog eens verkeerd?

Zulke vragen kunnen vanuit het venster van de filosofie worden bekeken. Maar ook het venster van de kunst kan mensen helpen om een beter beeld te krijgen van de (mogelijke) antwoorden. Antwoorden op de vraag wie wij mensen zijn en – vooral – ook de vraag wie wij mensen zouden moeten zijn, verbeelden en verwoorden mensen al vanaf het begin van de mensheid in de vorm van allerlei verhalen die van ouders op kinderen werden overgeleverd.

Deze verhalen, zoals mythen en sprookjes, zijn een kunstzinnige manier om iets over onze wereld – en dus ook over ons mensen en onze menselijke eigenschappen en neigingen – te zeggen. In mijn lessen zullen we naar die oeroude verhalen luisteren én kijken. Vaak zal ik dat doen in de vorm van animatiefilmpjes.

Bijvoorbeeld: dit korte stop-motion-filmpje over de Prometheus- en Pandora-mythe. Een oud Grieks verhaal over de ‘slechte’ of misschien wel ‘goede’ gevolgen die uitvindingen en andere vormen van technologische ‘vooruitgang’ voor de mens zullen hebben.

 

Wetenschap als venster op de wereld

Wetenschap vormt het derde venster van waaruit we de wereld bekijken.

De vraag Kunnen dieren denken? is een vraag waarop we niet alleen antwoorden kunnen geven door heel diep nadenken, maar ook door te onderzoeken hoe slim dieren nou werkelijk zijn. Tenminste: als we maar aangeven wat we ‘slim’ (kunnen) bedoelen. Zouden chimpansees zo ‘slim’ zijn dat ze een oplossing kunnen verzinnen voor een probleem dat ze in de natuur nog nooit zijn tegenkomen…? In mijn lessen zullen we onder meer kijken naar filmpjes over experimenten waarmee onderzoekers op een wetenschappelijke manier de ‘grote vragen’ over onze wereld beantwoorden.

Bijvoorbeeld: dit slimme experiment, de ‘pinda-proef’, waarmee onderzoekers lieten zien dat chimpansees (nog) veel slimmer zijn dan we uit eerdere onderzoeken al wisten.


[/expand]